Cmentarz na Pęksowym Brzyzku to najstarsza nekropolia Zakopanego i jedno z tych miejsc, gdzie historia stolicy Tatr jest namacalna. Powstał około 1850 roku dzięki staraniom pierwszego proboszcza zakopiańskiego, księdza Józefa Stolarczyka, na ziemi podarowanej przez Jana Pęksę. Od 1931 roku funkcjonuje jako Cmentarz Zasłużonych – chowani są tu wyłącznie ludzie wybitni dla Zakopanego, Tatr i Polski.
Sama nazwa brzmi tajemniczo, ale ma prozaiczne wyjaśnienie. „Brzyz” w góralskiej gwarze to urwisko nad potokiem, a Pęksa to nazwisko darczyńcy gruntu. Miejsce leży przy ulicy Kościeliskiej, najstarszej w mieście, tuż obok drewnianego kościółka św. Klemensa z lat 1847-1851.
- historie wybitnych Polaków
- malownicze otoczenie Tatr
- unikalna architektura nagrobków
- spokój i refleksja
- bliskość do kościółka św. Klemensa
Historia cmentarza i jego znaczenie dla Zakopanego
Przed powstaniem cmentarza mieszkańcy zachodniej części Zakopanego byli grzebani w Chochołowie, a wschodniej w Poroninie. Dopiero w połowie XIX wieku miasto dostało własną nekropolię. Początkowo spoczywali tu zwykli mieszkańcy, ofiary górskich wypraw i osoby chore na gruźlicę, która w tamtych czasach dziesiątkowała ludność.
Przełomowy moment nastąpił w 1889 roku, kiedy pochowano tu doktora Tytusa Chałubińskiego – lekarza, który odkrył dla świata Zakopane jako uzdrowisko klimatyczne. To była jego ostatnia wola. Od tego czasu obok góralskich rodów zaczęli tu spoczywać wybitni artyści, naukowcy, sportowcy i społecznicy.
W 1931 roku cmentarz wpisano do rejestru zabytków i nadano mu oficjalną nazwę Cmentarza Zasłużonych. Od tej pory każdy pochówek wymaga zgody konserwatora zabytków. W latach 50. XX wieku proboszcz Jan Tobolak przeprowadził renowację otaczającego cmentarz kamiennego muru, dodając kilkanaście płaskorzeźb i napis: „Ojczyzna to ziemia i groby. Narody tracąc pamięć tracą życie. Zakopane pamięta.”
Kto tu spoczywa – galeria sław polskiej kultury
Na około 500 grobach znajdujących się na cmentarzu, 250 należy do osób zasłużonych. To prawdziwe panteony polskiej kultury, nauki i sportu.
Zaraz przy wejściu, po prawej stronie, znajduje się symboliczny grób Stanisława Ignacego Witkiewicza, znanego jako Witkacy. Obok spoczywa jego matka Maria Witkiewiczowa. Po drugiej stronie alejki leży Władysław Orkan – pisarz, który opisywał życie góralskie bez idealizacji. Z jego lewej strony spoczął poeta Kazimierz Przerwa-Tetmajer, z prawej Tytus Chałubiński, a w drugim rzędzie Jan Krzeptowski Sabała – legendarny gawędziarz i muzyk góralski, oraz Stanisław Witkiewicz, twórca stylu zakopiańskiego.
W głębi cmentarza można odnaleźć nagrobki rzeźbiarzy Antoniego Kenara i Antoniego Rząsy, Karola Stryjeńskiego – dyrektora Państwowej Szkoły Przemysłu Drzewnego, czy Władysława Hasiora. Spoczywają tu także Kornel Makuszyński, autor „Koziołka Matołka” i „Pana Samochodzika”, oraz Zofia Radwańska-Paryska i Witold Paryski – znani pisarze i taternicy.
Wśród grobów znajdują się także symboliczne mogiły osób, których szczątki spoczywają gdzie indziej. Należy do nich Bronisław Czech – olimpijczyk, narciarz, taternik i ratownik górski, który zginął w 1944 roku, oraz generał Mariusz Zaruski, założyciel Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego.
Nie zabrakło tu także olimpijczyków: Stanisława Marusarza i Heleny Marusarzówny, którzy podczas wojny byli kurierami, oraz przewodników tatrzańskich jak Maciej Sieczka. Przy bramie znajduje się grobowiec rodziny Chramców – doktor Andrzej Chramiec założył w Zakopanem placówkę medyczną – oraz mogiła księdza Józefa Stolarczyka, założyciela cmentarza.
Nagrobki jako dzieła sztuki ludowej
Spacer po Pęksowym Brzyzku to nie tylko lekcja historii, ale też obcowanie ze sztuką. Nagrobki łączą tradycje góralskie z nurtami artystycznymi XIX i XX wieku. Drewniane krzyże, kamienne płyty, metalowe ozdoby – każdy element ma swój charakter.
Bramę cmentarną zaprojektował Stanisław Witkiewicz, co nadaje wejściu szczególny klimat. Wiele nagrobków powstało z rąk wybitnych rzeźbiarzy – wyróżniają się prace na grobie Marii Witkiewiczowej, Józefa Fedorowicza „Pimka”, Antoniego Rząsy czy Wandy Widigierowej. Niektóre nagrobki zdobią motywy podhalańskie: ornament tatrański, symbole góralskie, charakterystyczne dla regionu wzory.
Co warto zobaczyć w okolicy cmentarza
Przed cmentarzem stoi drewniany kościółek pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej, najstarszy w Zakopanem. Powstał w latach 1847-1852 dzięki Klementynie i Edwardowi Homolacsom, miejscowym właścicielom ziemskim, którzy przez dziesięć lat zabiegali o utworzenie parafii. Obok znajduje się kamienna kapliczka św. Andrzeja, należąca niegdyś do rodziny Gąsieniców.
Ulica Kościeliska, przy której leży cmentarz, to najstarsza ulica w Zakopanem. Dominuje tu zabytkowa drewniana zabudowa w stylu zakopiańskim. Cała okolica wchodzi w skład Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej, więc można połączyć wizytę na cmentarzu z poznawaniem tradycyjnej architektury góralskiej.
Dla kogo jest to miejsce
Cmentarz na Pęksowym Brzyzku przyciąga różne grupy odwiedzających. Miłośnicy historii i kultury znajdą tu prawdziwy skarb – możliwość oddania hołdu wybitnym Polakom i poznania ich losów. Osoby zainteresowane sztuką ludową docenią unikalne nagrobki łączące tradycję z nowoczesnością.
Nie jest to miejsce typowo rozrywkowe, więc małe dzieci mogą się nudzić. Z kolei starsze, zainteresowane historią lub literaturą, mogą odnaleźć groby postaci znanych z lektur szkolnych. To także dobry punkt dla tych, którzy chcą uciec od tłumów na Krupówkach i zobaczyć bardziej kameralną twarz Zakopanego.
Atmosfera jest spokojna, kontemplacyjna. O każdej porze roku cmentarz ma swój klimat – zimą pokryty śniegiem, latem otoczony zielenią, jesienią w kolorach złota i czerwieni.
Cmentarz jest czynny codziennie, a spacer po alejkach zajmuje od 30 minut do godziny, w zależności od tego, jak dokładnie chce się poznać poszczególne groby i ich historie.
Informacje praktyczne – ceny, godziny otwarcia, dojazd
Parafia pobiera symboliczną opłatę za wejście na teren cmentarza. Środki przeznaczane są na konserwację obiektów i utrzymanie tego wyjątkowego miejsca. Cmentarz jest dostępny codziennie, choć warto pamiętać, że to miejsce kultu religijnego, więc podczas nabożeństw lub pogrzebów zwiedzanie może być ograniczone.
Dojazd do cmentarza jest prosty. Znajduje się on przy ulicy Kościeliskiej, w centrum Zakopanego, niedaleko Krupówek. Z głównej ulicy spacerowej to około 10-15 minut spacerem. Można dojechać samochodem – w okolicy są miejsca parkingowe, choć latem i w sezonie zimowym bywa z tym trudno. Alternatywą jest komunikacja miejska lub spacer, który pozwala poznać zakopiańskie uliczki.
Warto zabrać ze sobą przewodnik lub wcześniej poczytać o osobach pochowanych na cmentarzu, żeby wizyta była bardziej świadoma. Niektóre groby mają tabliczki informacyjne, ale nie wszystkie. Dobrym pomysłem jest też odwiedzenie starego kościółka – jeśli jest otwarty, można zajrzeć do środka i zobaczyć zabytkowe wnętrze.
Na zwiedzanie cmentarza warto przeznaczyć co najmniej 30-45 minut, choć pasjonaci mogą spędzić tu nawet półtorej godziny. Miejsce nie jest duże, ale gęsto zabudowane nagrobkami, więc łatwo stracić poczucie czasu wędrując między alejkami.
Cmentarz na Pęksowym Brzyzku to nie tylko zbiór grobów, ale żywa lekcja historii Zakopanego i całego Podhala. To miejsce, gdzie przeszłość spotyka się z teraźniejszością, a pamięć o wybitnych ludziach jest wciąż pielęgnowana.
Warto odwiedzić cmentarz w mniej turystycznych godzinach – wcześnie rano lub późnym popołudniem, kiedy jest spokojniej i można w ciszy przemyśleć historię tego wyjątkowego miejsca. Zimą, gdy śnieg okrywa nagrobki, atmosfera staje się jeszcze bardziej nastrojowa, choć trzeba uważać na śliskie alejki.